Oranjebitter

In de afgelopen jaren werd door het bestuur van de oranjevereniging Oranjebitter geschonken tijdens de Aubade. Waar komt deze traditie eigenlijk vandaan?
Oranjebitter is het Koninginnedagdrankje bij uitstek. De drank dateert volgens sommigen uit de zeventiende eeuw. Oorspronkelijk was oranjebitter een medicijn, pas veel later werd het een genotsmiddel.
"Bitters zijn eigenlijk scheepsmedicijnen", zegt Davy Jacobs van het Jenevermuseum in het Belgische Hasselt. "Ze werden gebruikt door scheepsartsen om scheurbuik te voorkomen. De citrusschillen die in de drank verwerkt zijn, zouden daarvoor zorgen. Van de sinaasappelen werd een drank of pap gemaakt zonder alcohol. Om innemen van dit medicijn te vergemakkelijken voegde men jenever en suiker toe."

Sinaasappelschillen
In Hasselt (B) is op dit moment een tentoonstelling over de geschiedenis van oranjebitter. Het Jenevermuseum is zelf ook aan de slag gegaan met een aantal overgeleverde recepten uit de archieven van distilleerderijen. Door vergelijkingen en eigen ervaring is uit die recepturen een eigen oranjebitter gecreëerd. De drank is gemaakt op basis van graanalcohol. De drank krijgt zijn smaak van de gedroogde schil van onrijpe en rijpe bitterzure sinaasappelen. Met name het wit van de schillen geeft de kenmerkende bittere smaak. Daarnaast zit er ook citroen in de drank van het Jenevermuseum. Door dit goedje te stoken in een ketel verdampt de alcohol met de smaak van de sinaasappels. Er ontstaat na destillatie een drank met een percentage alcohol van rond de 80%. Vaak wordt dit eerste destillaat nog een tweede keer gestookt met sinaasappelschillen om het destillaat helder te krijgen. Voor de botteling wordt de drank tenslotte aangelengd met water en gezoet met suiker.

Erfgoed
Het is de bedoeling door het opnieuw ˜uitvinden" van een drank deze levendig te houden. Smaken kunnen ook betekenis hebben. Het onderdeel van het verleden en het onderdeel van het verleden en het erfgoed van Nederland. Dat hoeft niet te betekenen dat de drank al heel oud is. Bitters werden pas in de negentiende eeuw populair en op grote schaal geproduceerd. Bitters werden van medicijn gezelligheidsdrankjes en daarom werd de drank minder scherp en bitter gemaakt met suiker. De oranjebitter die in het museum gemaakt wordt, is dan ook eigenlijk een bitterlikeur. Er zit meer dan de maximale hoeveelheid suiker in die Europees voorgeschreven is voor een bitter, namelijk 10%. De echte suikerloze bitter wordt niet meer gemaakt en verkocht. De smaak vindt men onaangenaam. De drank gemaakt in het museum is wel zwaarder dan de bitters uit Nederland: 38% alcohol in Hasselt (B) tegen 20% in Nederland.

Typisch Nederlands
Maar waarom gaat het museum oranjebitter maken dat in Nederland toch vooral met het koningshuis en met Koninginnedag geassocieerd wordt? ˜Dat is eigenlijk toeval. Hasselt wilde nu een drank met vruchten in de schijnwerpers zetten. Maar het blijft natuurlijk vooral een Nederlands drankje", zegt Davy Jacobs. In Vlaanderen en Hasselt werden de bitters later dan in Nederland populair. Ook door het sterke uitgesproken smaakje is oranjebitter waarschijnlijk een echt Hollands drankje. Belgische jenever en ook brandewijn hebben een veel minder uitgesproken smaak. De toevoeging van vruchtensmaakjes en kruiden is typisch Nederlands.

Oranjebitter
˜Over de geschiedenis van het ˜oranje bitter" is weinig bekend. De vroegste vermelding van drank met bittere sinaasappelen dateert uit de tweede helft van de achttiende eeuw", zegt Davy Jacobs. ˜Het wordt vermeld in een passage in een handleiding distilleren uit 1770."Uit de tentoonstelling blijkt dat het drankje in Vlaanderen wel bekend was, maar er is weinig bekend over de populariteit. De verbinding van drank met het koningshuis van Nederland is in Vlaanderen ook onbekend. Het Belgische koningshuis kent geen vergelijkbare traditie.

Bittere sinaasappelen
De oranje drank wordt gemaakt van œappeltjes van oranje". Dit zijn niet de hand- en perssinaasappelen uit de supermarkt, maar de bittere sinaasappel, pommeranz of Citrus Aurantium uit Curaçao. De smaak van de drank komt van de schil van deze vruchten. Ze zijn kleiner, pokdaliger en niet zo glimmend als de handsinaasappelen. De vruchten zijn uitermate zuur en de bitterheid komt voornamelijk van de witte binnenzijden van de vruchten. Sinaasappelen zijn geen zeldzame of moeilijk te kweken vruchten. Tussen veertig graden noorder- en zuiderbreedte kunnen ze goed gedijen. Met name op Curaçao zouden de citrusvruchten groeien, die als smaakmaker dienen voor dranken. Het eiland is ook de naamgever van de vergelijkbare drank Blue Curaçao. Maar ook triple sec als Cointreau en Grand Marnier, veel populairdere dranken dan oranjebitter, is op smaak gebracht met deze citrusvruchten.

Koningshuis
Hoe de oranjebitter met het koninghuis verweven is geraakt, is niet helemaal duidelijk. Waarschijnlijk was het bittere goedje aanvankelijk vooral bedoeld om scheepslui gezond te houden. Nog steeds wordt bitter geassocieerd met gezondheid. ˜Bitter in de mond maakt het hart gezond" en ˜een bittere pil slikken". Sommigen geloven dat het oranjebitter al in de zeventiende eeuw populair was. De oorsprong van de drank zou gelegen zijn in de vele overwinningen van Frederik Hendrik (1584-1647), de stedendwinger. In de jaren twintig en dertig van de zeventiende eeuw veroverde hij "s Hertogenbosch op de Spanjaarden en verjoeg de laatstgenoemden ook uit Sas van Gent, Venlo, Roermond, Maastricht en Breda. Anderen zien de traditie van het oranjedrankje pas ontstaan onder Koning Willem I in de negentiende eeuw.

Oranjefeestdrank
In Nederland is het drankje in de negentiende eeuw gaan horen bij zogenaamde ˜nationale feesten"met een Oranje karakter. De schrijver Jan ter Gouw vermeldt in zijn boek de Volksvermaken (Haarlem 1870) dat het oranjefeest in 1863 in Amsterdam groots gevierd werd, maar zonder drankmisbruik verliep. œAls bij het Oranje feest Willemstraters en Kattenburgers elkander in feestelijken optogt een bezoek bragten, dronken die brave lieden elkanders gezondheid niet met Oranjebitter, maar met een kop chokolade". Oranje was volgens de beschrijving van Ter Gouw dus, naast chocoladedrank een bekende drank tijdens deze feesten. Hij schreef oranjebitter toen al met een hoofdletter, een verwijzing naar de naam Oranje-Nassau. Die oranjebittertrend is waarschijnlijk versterkt na 1898, het jaar dat Wilhelmina de troon besteeg als enig overgebleven kind van Koning Willem III. Nederland haalde opgelucht adem dat er weer een Oranjevorst op de troon kwam en nam daar een glaasje feestelijke oranjebitter op.

Brrr
Op Koninginnedag wordt als feestdrank door burgemeesters en ambassadeurs nog steeds oranjebitter geschonken. Of de Koningin er dol op is en een fles in het paleis heeft staan is onduidelijk. Ook de Binnenlandse Veiligheidsdienst wist het niet. Dol zal zij er niet op zijn. Op haar verjaardagsbezoeken in ht land is de koningin wel eens een tulpglaasje aangeboden mat het oranje vocht. In 1993 op Vlieland waagde zij zich blijkbaar niets vermoedend aan een slokje. Aan het gezicht te zien, schrok ze een beetje van de straffe smaak van deze koninklijke drank. Veel Nederlanders weten het dranje wel te waarderen, al blijft voor de meeste mensen de consumptie beperkt tot 30 april en zal bij sommigen ook wel eens een oranjerilling over de rug lopen.

Bron: Oranjeschakel Jaargang 14 nr 2 November 2008
tekst: Piet de Boer